Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia Đình, Đền, Bến Tượng A Sào - Nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống yêu nước

A Sào – vùng đất cổ giàu truyền thống lịch sử, văn hóa

A Sào là một địa danh cổ nổi tiếng. Từ thời nhà Lý, vùng đất này đã được biết đến với câu truyền tụng: “Đào Động, Lộng Khê, Tô Đê, A Sào tứ cố cảnh”.

Đến thời nhà Trần, A Sào trở thành thái ấp của Phụng Càn Vương Trần Liễu, thân phụ của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Vùng đất này cũng gắn với những hoạt động quân sự của quân dân nhà Trần trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông.

Dấu ấn Hưng Đạo Đại Vương trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông

Năm 1258, khi quân dân nhà Trần tiến hành cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ nhất, Trần Quốc Tuấn được phong tước Thượng Vị Hầu và được triều đình giao về trấn thủ vùng đất A Sào. Trong những năm sau đó, Trần Quốc Tuấn từng bước xây dựng A Sào và khu vực hai bên bờ sông Hóa thành một địa bàn quân sự quan trọng. Tại đây có lực lượng quân đội cùng hệ thống kho tàng tích trữ binh lương, phục vụ cho quân đội nhà Trần.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ hai (1285), Trần Quốc Tuấn được phong Quốc Công Tiết Chế, thống lĩnh quân đội nhà Trần. Đến cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ ba (1287 – 1288), Hưng Đạo Đại Vương tiếp tục chỉ huy quân dân Đại Việt chống giặc. Với tài thao lược quân sự, ông đã cùng quân dân nhà Trần làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, đánh bại quân xâm lược Nguyên – Mông. Những dấu ấn ấy đã trở thành một phần quan trọng trong lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc; là ký ức cộng đồng và được lưu truyền qua nhiều thế hệ trên vùng đất A Sào.

Bến Tượng A Sào và câu chuyện về Voi chiến

Một câu chuyện được lưu truyền gắn liền với Bến Tượng A Sào là câu chuyện về Voi chiến của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Năm 1288, trong một lần dẫn quân từ A Sào vượt sông Hóa để đi đánh giặc, Voi chiến của Hưng Đạo Vương không may bị sa lầy. Quân lính và Nhân dân trong vùng đã tìm nhiều cách để cứu Voi. Gỗ, tre, bè mảng, rơm rạ được huy động để tìm cách đưa Voi lên khỏi bãi lầy. Tuy nhiên, mọi nỗ lực đều không thành công. Trong tình thế chiến trận khẩn trương, Chủ tướng Trần Quốc Tuấn đành nuốt nước mắt lên thuyền vượt sông đi đánh giặc, Voi chiến ứa nước mắt nhìn Chủ tướng rống lên thảm thiết rồi từ từ chìm xuống bãi sông.  Đứng trước cuộc chia ly đó, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đã tuốt gươm chỉ xuống dòng sông thề rằng: “Nếu trận này không thắng giặc Thát, ta thề không trở lại bến sông này”.

Sau khi cuộc kháng chiến giành thắng lợi, Nhân dân A Sào đã xây Sinh Từ để thờ sống Hưng Đạo Đại Vương; đồng thời đắp mộ cho Voi chiến, lập miếu và tạc tượng thờ Voi. Từ đó, bến sông nơi Voi chiến bị sa lầy được gọi là Bến Tượng. Cùng với Đình và Đền A Sào, Bến Tượng trở thành một phần quan trọng của quần thể di tích Đình – Đền – Bến Tượng A Sào.

Đền A Sào – nơi tôn thờ Hưng Đạo Đại Vương

Đền A Sào còn được gọi là Đệ Nhị Sinh Từ. Đây là nơi Nhân dân thờ sống Hưng Đạo Đại Vương sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ ba. Trải qua thời gian và những biến động của lịch sử, ngôi đền xưa không còn nguyên vẹn. Ngày nay, Đền A Sào được xây dựng trên nền móng cũ, trở thành một địa điểm quan trọng trong quần thể di tích. Đền là nơi Nhân dân địa phương và du khách thập phương đến dâng hương, tưởng niệm Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và lòng biết ơn đối với những người có công với đất nước. Cùng với Đền A Sào, Đình A Sào (Mễ Thương Thắng Tích) và khu vực Bến Tượng tạo thành một quần thể di tích có mối liên hệ chặt chẽ với lịch sử vùng đất A Sào và những dấu ấn về Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.

Lễ hội truyền thống Đền A Sào – nét văn hóa đặc sắc của vùng đất A Sào

Lễ hội truyền thống Đền A Sào được tổ chức hằng năm hai lần, vào ngày 10 tháng 2 âm lịch và ngày 20 tháng 8 âm lịch. Lễ hội có nhiều nghi thức và hoạt động văn hóa truyền thống đặc sắc. Trong đó có các hoạt động tế, lễ; tái diễn cảnh tiễn quân ra trận, cảnh cứu Voi chiến; tái hiện cảnh dân làng đón đoàn quân chiến thắng trở về trong tiếng kèn, tiếng sáo, tiếng chiêng, tiếng trống. Các hoạt động giã bánh giầy khao quân, múa kéo chữ mô phỏng việc luyện binh của quân đội nhà Trần và những màn hoan ca mừng chiến thắng cũng góp phần tạo nên nét riêng của lễ hội. Thông qua các nghi thức và hoạt động diễn xướng, lễ hội tái hiện những câu chuyện được lưu truyền về vùng đất A Sào. Qua đó, góp phần giáo dục truyền thống, nhắc nhở các thế hệ hôm nay về công lao của Hưng Đạo Đại Vương và truyền thống yêu nước của cha ông. Ngày 14/4/2011, quần thể di tích Đình – Đền – Bến Tượng A Sào được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 1258/QĐ-BVHTTDL. Ngày 13/10/2015, Lễ hội truyền thống Đền A Sào được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3465/QĐ-BVHTTDL.

Gìn giữ và phát huy giá trị di tích

Trải qua nhiều thế kỷ, những câu chuyện, dấu tích và giá trị văn hóa gắn với Đình – Đền – Bến Tượng A Sào vẫn được Nhân dân địa phương gìn giữ và trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ngày nay, quần thể di tích không chỉ là nơi tưởng niệm Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa của quê hương. Đây cũng là nơi tổ chức các hoạt động lễ hội truyền thống, thu hút Nhân dân và du khách về tham quan, dâng hương.

Với những giá trị lịch sử và văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ, quần thể di tích Đình – Đền – Bến Tượng A Sào đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của Nhân dân địa phương. Di tích là nơi lịch sử được lưu giữ truyền thống, trao truyền và những giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương tiếp tục được vun đắp cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Việc gìn giữ và phát huy giá trị của di tích không chỉ là bảo tồn những dấu tích của quá khứ, mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp niềm tự hào về quê hương và nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi người trong việc gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc./.